Articles
Authors and Affiliations:
DOI: 10.64119/armaan.vol.3.issue4.19
DOI URL: https://doi.org/10.64119/armaan.vol.3.issue4.19
Published Date: 05-12-2025
Issue: Vol. 3 Issue. 4 {October-December 2025}
Download Published Paper (PDF) 
Download Publication Certificate
Abstract (ਸਾਰ):
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਠ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਪਾਠ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮਾਂ;ਭਗਤਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ-ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ "ਏਕਮ ਸਦ ਵਿਪ੍ਰ ਬਹੁਧਾ ਵਦੰਤੀ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹੀ ਹੈ,ਭਾਵ ਸੱਚ ਇੱਕ ਹੈ,ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ "ੴ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ, ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਹਿਰੂਨੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਤ, ਵਰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਨਾਲ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਟਕਰਾਉ, ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੀਵਰਡ (Keyword): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵੈਦਿਕ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਨਾਮ, ਸ਼ਬਦ, ਬ੍ਰਹਮ, ਮਾਇਆ, ਮੁਕਤੀ, ਕਰਮ।
